Japoński Warszawa

Ustalenie genezy japońskiego teatru lalkowego, a też genezy samych lalek jest niebywale niełatwe z powodu braku jednoznacznych wiadomości dotyczących tego tematu. Według jednej z teorii ich początków trzeba poszukiwać pośród form importowanych na archipelag japoński, druga natomiast mówi o formie rodzimej rozwijającej się niezależnie od wpływów z Chin. Na poparcie pierwszej teorii przytacza się tezę, iż termin kugutsu (kukiełka), znaleziony w buddyjskim tekście z VIII wieku, jest dokładnie taki sam do greckiego słowa koukla i tureckiego kukla. Fonetyczne podobieństwo sugeruje, że sztuka lalkarska dotarła do Japonii z Azji Mniejszej przez Chiny, a następnie przez Koreę. Jednak japońscy folkloryści, wskazując na słowa kugu, , a ponadto kugutsu występujące w dawnych nazwach chramów shintoistycznych, poddają ową teorię krytyce. W Japonii od najdawniejszych czasów lalki wykorzystywane były w różnych sztukach widowiskowych albo religijnych. Zostały to w dużej liczbie przypadków sznurkowe marionetki albo lalki na kijach operowane poprzez jedną osobę na przenośnej scenie. W Chinach w X wieku występowały już lalki mechaniczne i choćby wiadomo, że wiele sztuk dotarło do Japonii, nie wzbudziły większego zainteresowania. Początków teatru lalkowego, czyli ningy? j?ruri, powinno się poszukiwać około tysiąca lat temu. Mianowicie w ówczesnej Japonii, wędrowni kuglarze urządzali pokazania lalkowe. Na początku organizowali je na ulicach lub chodzili od domu do lokalu mieszkalnego, lecz wkrótce sekta buddyjska j?do zatrudniła ich, aby przynosili rozgłos świątyniom. Niektórzy z tych lalkarzy używali miniaturowych scen zawieszonych na szyi. Przy pomocy jednej marionetki przedstawiali historię którejś z popularnych świątyń albo bóstwa buddyjskiego. W późniejszym czasie przekazania te były połączone z recytacją sekky? - kazań buddyjskich. Podobno pod koniec XVI wieku lalki były też używane poprzez kurtyzany w okolicach Kobe i ?saki, które przy ich pomocy zabawiały spersonalizowanych nabywców. Istnieje też podanie o kapłanie sinto zwanym D?kumb? z Nishinomiyi, który w celu uspokojenia morza modlił się do boga Ebisu (patrona rybaków). Niestety, po śmierci D?kumb? morze znów stało się burzliwe. Wówczas mnich Hyakuday? zrobił lalkę przypominającą zmarłego kolegę i naśladując jego głos modlił się ze znakomitym skutkiem w tej samej sprawie. Szybko rozeszła się wieść o utalentowanym lalkarzu, dzięki czemu mnich przybył do stolicy w celu wystąpienia w pałacu cesarskim. Przedstawienie okazało się sukcesem, co z kolei zaowocowało nowym celem polegającym na pacyfikowaniu bóstw w różnorakich prowincjach państwie Podczas jednej z wypraw Hyakuday? zmarł we wsi Sanj? na wyspie Awaji, gdzie tubylcy zainteresowali się jego umiejętnościami. Japoński teatr lalkowy w formie obecnej powstał pod koniec XVI wieku w wyniku połączenia trzech odrębnych form artystycznych: narracji j?ruri, sztuki lalkarskiej , a oprócz tego muzyki wykonywanej na samisenie. W połowie XV wieku popularnością cieszyła się historia o księżniczce J?ruri - J?ruri hime monogatari. Dzięki niej gatunek zyskał nazwę ningy? j?ruri używaną wymiennie z obecną nazwą buraku, , a ponadto zostały wprowadzone zmiany do obecnych typów narracji. Od czasu narodzin teatru szukano też sposobu na udoskonalenie technologie manipulacji oraz mechanizmu samych lalek. W dużym stopniu przyczyniła się do tego rywalizacja wśród teatrami Takemotoza i Toyotakeza. Punktem przełomowym jednakże okazała się premiera w 1703 r. Sonezaki shinj? (Samobójstwo kochanków z Sonezaki), dramatu obyczajowego autorstwa Chikamatsu Monzaemona (1653-1725). To w chwili obecnej wówczas animatorzy ukazali się publiczności stając się całkiem widoczni.9 Wcześniej, w bardzo wielu przypadkach lalki były poruszane ,,od dołu" przez jednego animatora, schowanego za przepierzeniem przodu sceny. Istnieją jednakże dowody na to, że przed przełomowym rokiem, czyli 1734 r., kiedy słynny operator i scenarzysta teatru lalkowego Yoshida Bunzabur? (? - 1760) opracował metodę manipulacji lalkami poprzez trzy chłopcy i dziewczęta, tzw. Sanninzukai, zdarzało się, że lalka była animowana w dokładnie taki sam metodę. Wydana w erze J?ky? (1664 - 1687) , a dodatkowo w pierwszych latach ery Genroku (1688 - 1703) Yakusha ezukushi (Kolekcja podobizn aktorów) zawiera rycinę Sekky? magoshiroza, gdzie dwie lalki animowane są poprzez dwie lub trzy osoby. Dwuznaczność ilustracji dopuszcza dwie interpretacje podziału obowiązków między operatorami. Interpretacja pierwsza: jedna osoba porusza obydwoma ramionami lalki, do funkcji drugiej powinno się głowa, trzecia jednakże zajęta jest nogami. Interpretacja druga: jeden z operatorów porusza głową i ramionami, w trakcie gdy drugi utrzymuje ciało lalki w pozycji pionowej. Jednakże podział prac ukazany na owej ilustracji różni się od tego, co nazywamy na dzień obecny sanninzukai. Dodać powinno się, że zademonstrowanie takie odbywające się na blacie od stołu albo planszy do gry w go nazywane jest zashikigeri (salonowa rozrywka). Dopiero notka, wydana z okazji premiery Ashiya D?man ?uchi kagami w 1734 r. (Biały lis z lasu Shinoda) w teatrze Takemotoza, zawiera opis takiego podziału obowiązków między animatorami, jaki na dzień obecny spotykamy przy poruszaniu lalką bunraku. Mowa w niej o technice sanningakari, zamiast sanninzukai. Są to dwa różne słowa o tym samym znaczeniu.14 Głównym animatorem był przywołany powyżej Yoshida Bunzabur? I. Jednakże na bazie tej noty nie można stwierdzić, że owa technologia stała się fundamentem sztuki animowania lalki bunraku, gdyż wręcz po 1734 roku zachowało się kilka ilustracji i opisów, w których lalki cały czas poruszane zostały przez jedną osobę. Musiało minąć jeszcze czterdzieści lat zanim technika sanninzukai na dobre zadomowiła się na deskach lalkowego. Waznym źródłem dotyczącym rozwoju techniki sanninzukai, jest tekst z ilustracjami pt. T?se shibai katagi (Istota współczesnego teatru) z 1777 roku. Jedna z ilustracji ukazuje sztukę Ranjatai Nitta keizu (Niecodzienne kadzidło, czyli genealogia rodu Nitta). Są tam dwa poziomy powierzchni przeznaczonej na pokazanie, każda ograniczona płotkiem zakrywającym dolną połowę ciała animatora. Omozukai jest wyższy od prywatnych pomocników (co sugeruje użycie wysokich drewnianych japońskich sandałów geta), ludzie zaś są ubrani na czarno i zakapturzeni. Została tutaj również została ustalona obecna wysokość lalek, wynosząca około 2/3 wysokości człowieka. Ażeby dowiedzieć się więcej na zagadnienie Japonii zapraszamy do szkoły japońskiego w Warszawie.